Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma (TCK 53)

Bir suç nedeniyle verilen mahkûmiyet kararı yalnızca hapis veya adli para cezası doğurmaz. Bazı durumlarda mahkûmiyetin doğal sonucu olarak kişinin belirli hakları kullanması da geçici süreyle sınırlandırılır. Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinde düzenlenen belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, ceza hukukunda güvenlik tedbiri niteliği taşıyan önemli kurumlardan biridir.

Bu düzenlemenin amacı, kamu güvenini sağlamak ve toplum açısından güven ilişkisi gerektiren bazı görevlerin belirli süre boyunca mahkûmiyet yaşamış kişiler tarafından yürütülmesini engellemektir. Ancak uygulamada bu düzenleme çoğu zaman yanlış anlaşılmaktadır. Hak yoksunluğu her mahkûmiyet halinde uygulanmadığı gibi, tüm hakların kaybedilmesi veya ömür boyu devam eden bir yasak anlamına da gelmez.

Bu yazımızda belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma (TCK 53) kurumunun kapsamını, uygulanma şartlarını, hangi hakları kapsadığını ve uygulamada dikkat edilmesi gereken hususları ele alıyoruz.

TCK 53 Maddesi ve Düzenlemenin Kapsamı

Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesi, mahkûmiyet kararının hukuki sonuçlarından biri olarak belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma kurumunu düzenlemektedir.

İlgili maddeye göre;

“Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak;

1. a) Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden; bu kapsamda Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğinden veya Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimi altında bulunan kurum ve kuruluşlarca verilen, atamaya veya seçime tabi bütün memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten,
2. b) Seçme ve seçilme ehliyetinden ve diğer siyasi hakları kullanmaktan,
3. c) Velayet hakkından; vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan,
4. d) Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan,
5. e) Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi olarak icra edilen bir meslek veya sanatı kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etmekten,

yoksun bırakılır.”

TCK 53 kapsamında düzenlenen hak yoksunluğu, kişiye ayrıca verilen bağımsız bir ceza değildir. Bu yaptırım, kasten işlenen bir suç nedeniyle verilen hapis cezasının kanuni sonucu olarak ortaya çıkan bir güvenlik tedbiridir.

Düzenlemenin temel amacı; kamu güveninin korunması, belirli görevlerin güvenilir kişiler tarafından yürütülmesinin sağlanması ve suç nedeniyle ortaya çıkabilecek risklerin azaltılmasıdır.

Ancak TCK 53 kapsamında uygulanan hak yoksunluğu, kişinin bütün haklarını kaybettiği anlamına gelmez. Yalnızca kanunda açıkça belirtilen haklar bakımından sınırlama uygulanabilir. Kanunda sayılmayan bir hakkın bu madde kapsamında sınırlandırılması mümkün değildir.

TCK 53 hükümlerinin uygulanabilmesi için kişinin kasten işlenen bir suç nedeniyle hapis cezasına mahkûm edilmiş olması gerekir. Bunun yanında cezanın türü, infaz şekli, hükmün açıklanmasının geri bırakılması, cezanın ertelenmesi ve diğer özel durumlar hak yoksunluğunun kapsamını etkileyebilir.

Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Nedir?

Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, kasten işlenen bir suç nedeniyle hapis cezasına mahkûm olan kişinin, kanunda belirtilen bazı hakları belirli süre boyunca kullanamamasını ifade eder.

Bu düzenleme bağımsız bir ceza değildir. Mahkûmiyet kararının kanuni sonucu olarak uygulanır. Kanunda öngörülen şartların oluşması hâlinde ayrıca talep edilmesine gerek olmaksızın hüküm doğurur.

Hak yoksunluğu yalnızca Türk Ceza Kanunu’nda sayılan haklarla sınırlıdır. Kanunda yer almayan hakların bu kapsamda sınırlandırılması mümkün değildir.

Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Hangi Şartlarda Uygulanır?

TCK 53 hükümlerinin uygulanabilmesi için bazı şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir.

Öncelikle kişinin kasten işlediği bir suç nedeniyle hapis cezasına mahkûm edilmiş olması gerekir. Sadece adli para cezasına hükmedilen dosyalarda kural olarak bu güvenlik tedbiri uygulanmaz.

Bunun yanında mahkûmiyet kararının kesinleşmesi gerekir. Kesinleşmeyen kararlar hak yoksunluğu bakımından sonuç doğurmaz.

Taksirle işlenen suçlarda ise genel kural olarak TCK 53 hükümleri uygulanmaz. Ancak özel kanunlarda farklı düzenlemeler bulunabilir.

Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Kimler Hakkında Uygulanır?

Hak yoksunluğu, kasten işlenen bir suç nedeniyle hapis cezasına mahkûm edilen kişiler hakkında uygulanır.

Suçun niteliği, verilen cezanın süresi ve infaz şekli hak yoksunluğunun kapsamını etkileyebilir. Bu nedenle her mahkûmiyet kararında aynı sonuç ortaya çıkmaz.

Özellikle ertelenen hapis cezaları, koşullu salıverilme ve bazı özel durumlar bakımından farklı değerlendirmeler yapılması gerekebilir.

Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılan Haklar Nelerdir?

TCK 53 kapsamında kanunda sayılan bazı hakların kullanılması geçici olarak sınırlandırılabilir.

Kamu Görevini Üstlenme Hakkı

Mahkûm olan kişi, infaz süresi boyunca devlet memurluğu, belediye görevi veya diğer kamu görevlerinde bulunamayabilir. Atama ya da seçime bağlı kamu görevleri de bu kapsamda değerlendirilebilir.

Seçme, Seçilme ve Diğer Siyasi Haklar

Hak yoksunluğu, bazı siyasi haklar bakımından da sonuç doğurabilir. Ancak bu konuda Anayasa Mahkemesi tarafından verilen iptal kararları nedeniyle uygulama geçmiş yıllara göre değişmiştir. Güncel mevzuat ve yargı kararları birlikte değerlendirilmelidir.

Velayet, Vesayet ve Kayyımlık Yetkisi

Kanunda belirtilen şartların oluşması hâlinde kişi velayet, vesayet veya kayyımlık gibi bazı hukuki yetkileri kullanamayabilir. Bununla birlikte altsoy üzerindeki velayet bakımından kanunda özel istisnalar bulunmaktadır.

Vakıf, Dernek, Şirket ve Kooperatif Yönetimi

Mahkûmiyet nedeniyle kişi belirli süre boyunca dernek, vakıf, sendika, kooperatif veya şirketlerde yönetici sıfatıyla görev alamayabilir. Özellikle ticaret hayatında faaliyet gösteren kişiler açısından bu düzenleme önemli sonuçlar doğurabilir.

Ruhsata veya İzne Bağlı Mesleklerin İcrası

Kamu kurumunun izni veya ruhsatı ile yürütülen bazı meslek ve faaliyetler de hak yoksunluğu kapsamına girebilir. Ancak her meslek bakımından otomatik bir yasak söz konusu olmayıp ilgili özel kanunların da değerlendirilmesi gerekir.

Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Ne Zaman Başlar?

Hak yoksunluğu, mahkûmiyet kararının kesinleşmesiyle birlikte hukuki sonuç doğurmaya başlar. Ancak uygulamada infaz hukuku kuralları ve mahkeme kararının niteliği de dikkate alınmalıdır.

Bu nedenle başlangıç tarihi her somut olay bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Ne Zaman Sona Erer?

Genel kural olarak hak yoksunluğu, hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar devam eder.

İnfazın tamamlanmasıyla birlikte hak yoksunluğu da sona erer. Bununla birlikte bazı özel kanunlarda belirli görevler bakımından ek şartlar öngörülebilir.

Ertelenen Hapis Cezasında Hak Yoksunluğu Uygulanır mı?

Hapis cezasının ertelenmiş olması her durumda hak yoksunluğunun aynı şekilde uygulanacağı anlamına gelmez.

Kanun, özellikle velayet hakkı ve bazı mesleklerin icrası bakımından mahkemeye değerlendirme yetkisi tanımıştır. Bu nedenle ertelenen hapis cezalarında somut olayın özellikleri önem taşır.

HAGB Kararında Hak Yoksunluğu Uygulanır mı?

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı, kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü niteliğinde olmadığından kural olarak TCK 53 kapsamındaki hak yoksunluğu uygulanmaz.

Ancak HAGB kararının hukuki sonuçları her olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Sonuç

Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, mahkûmiyet kararının önemli hukuki sonuçlarından biridir. Ancak bu düzenleme, kişinin bütün haklarını kaybettiği veya ömür boyu yasaklandığı anlamına gelmez.

Hak yoksunluğunun uygulanabilmesi için kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi gerekir ve kapsamı yalnızca kanunda sayılan haklarla sınırlıdır. Uygulamada suçun niteliği, cezanın türü, infaz şekli ve güncel yargı kararları birlikte değerlendirilerek hak yoksunluğunun kapsamı belirlenmektedir. Bu nedenle somut olayın özelliklerine göre hukuki değerlendirme yapılması, hak kayıplarının önlenmesi açısından önem taşımaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Stj. Av. Hasan Hüseyin PINARBAŞI & Av. Ahmet EKİN